Bij mijn lessen over de Jodenvervolging in Winsum werk ik met een dienstkist, waarin de eigenaar allerlei spullen heeft bewaard. Het gaat om foto’s en voorwerpen die deze lokale geschiedenis letterlijk en figuurlijk tastbaar maken. Ik zeg u eerlijk: het gaat om replica’s, omdat de originelen te kostbaar zijn om door allerlei handen te laten gaan.
Ook de dienstkist zelf is fake, onderdeel van het “verhalende ontwerp”, zoals je dat aan de Pedagogische Academie leert te maken. De herinneringen van Henk Lijnema (1924-1984) die ik zo ophaal zijn helaas maar al te echt: hij zag als achttienjarige zijn Joodse buren verdwijnen om nooit meer terug te keren. Het tekende zijn leven, net zoals het verhaal wat hij met me deelde zijn scherpe waarnemingsvermogen tekende.
Henk gaf toe dat het voor hem een trauma was. Hij voelde zich schuldig, omdat hij niet de moed had getoond iets voor zijn buren te doen. Hij schaamde zich, omdat hij zelf vlot na deze deporatie wél onderdook om de gevreesde Arbeitseinsatz te ontlopen. Waarom had hij zijn Joodse buren niet geholpen? Thema van de les is daarom Zivilcourage: de moed om voor sociale waarden en morele normen te gaan staan als die met voeten worden getreden.
Wat komt daar bij kijken, waarom lukt dat de een (soms) wel en de ander (even) niet? Het is zware kost, dus we besteden ook aandacht aan andere zaken. Ik wil dat kinderen een idee krijgen van de tijd van toen, begrijpen dat spullen van soms bijzondere waarde zomaar op een zolder in zo’n kist liggen te vergaan en om aandacht vragen, maar wil ook allerlei alledaagse kennis met hen delen, die anders verloren dreigt te gaan.
Zo verstop ik allerlei weetjes in mijn les. Op de kist staat namelijk niet alleen het adres van Henk Lijnema uit de tijd van voor de postcode, maar ook zijn (fictieve) registratienummer (ook wel: rnr. of regno), in gebruik bij de Nederlandse krijgsmacht om militairen eenduidig te registreren. Dat kreeg je ooit als je dienstplichtig was, vanaf je zestiende om precies te zijn, en stond vermeld in de oproeping die je kreeg voor je keuring. Dat zegt de kinderen van vandaag gelukkig niks meer, want hoe fijn is het dat de opkomstplicht kon worden afgeschaft.
En wat is het mooi dat we zo lang in vrede en voorspoed hebben kunnen leven dat dit soort ooit zo basale kennis voor vele jonge mannen voor verschillende generaties na de mijne is weggezakt. Dat geldt voor vele zaken en begrippen die met de militaire dienst te maken hebben, met inbegrip voor fenomenen als totaalweigeren en een beroep doen op plaatsvervangende burgerdienst. Wat was buitengewoon dienstplichtig zijn, broederdienst, of afgekeurd worden op S5?
Het begrip “afzwaaien” hoort ook bij het in vergetelheid geraakte dienstplichtigenjargon: de dienst verlaten. Je ziet de ruime zwaai voor je van de opgeluchte jongeman, die blij is weer in het burgerbestaan terug te keren. Hij draait zich nog een keer bij de kazernepoort om en wuift wat weemoedig naar zijn slapies, met wie hij een band voor het leven heeft opgebouwd. Dat vormt een mooi bruggetje naar de veteranenmiddag van de gemeente Het Hogeland, die op 17 juni in Grand café Hoek te Baflo werd gehouden.
Tijdens dat voortreffelijk georganiseerde evenement mocht ik samen met burgemeester Bolding een beschouwing houden, gevolg door reflectie met de aanwezigen, waarin begrippen als verdraagzaamheid, recht voor allen, het belang van veiligheid en bescherming van kwetsbare mensen centraal stonden. De waarden waarvoor de veteranen ooit met inzet van lijf en leden pal hebben gestaan, terwijl zij zelf en in ieder geval hun dierbaren in hun piepzak zaten over hun eigen veiligheid. Het heeft allemaal door de oorlog in Oekraïne en het gesol met vluchtelingen een acute lading gekregen.
De aanwezige veteranen en hun partners zijn er de mensen niet naar om te gaan pochen over wat zij gepresteerd hebben. Maar het was merkbaar dat de genoemde waarden echt iets voor hen betekenen, dat zij zich soms ook ergeren over de manier waarop ermee wordt omgegaan, door de overheid en het zelfzuchtige deel van onze bevolking.
Het was tekenend dat de verontwaardiging over het lot wat de Joden trof onder het Naziregime, waarover ik het nodige vertelde, naadloos aansloot bij de soms bittere gevoelens die geuit werden n.a.v. de harteloosheid die vluchtelingen ten deel valt. Ook was er verontwaardiging over de overheid die haar eigen burgers met wantrouwen, onbegrijpelijke taal en ingewikkelde procedures tegemoet treedt. Het voorstel om wat meer in begrijpelijke taal te spreken in het openbaar bestuur en om kinderen direct te raadplegen bij besluiten die ook op lokaal niveau hun toekomst en belangen raken, konden op een spontaan applaus rekenen.
Het was echter niet alleen zware kost die middag, want bij de “Blauwe Hap” was er alle ruimte om samen herinneringen op te halen. Schrijver dezes trok zich daarvoor discreet terug, want geen veteraan onder de veteranen immers, al heb ik dan met de minderheid van mijn lichting (ik had rnr. 62.04.18.175) mijn dienstplicht via plaatsvervangende burgerdienst vervuld.
Laatst zwaaide ik af als Statenlid, na 12 jaar. Er is in de provinciale politiek veel veranderd in die tijd, lang niet altijd ten goede, maar gelukkig hebben we het Haagse gekissebis in onze fraaie Statenzaal aardig weten te voorkomen. Op een enkeling na, zoals dat eigenlijk in elke groep het geval is, deed en doet iedereen zijn stinkende best om bij te dragen aan goed bestuur in onze provincie, hoe anders je daarover ook kunt en mag denken. Dat draait om persoonlijk respect voor elkaar in de omgang met verschillen.
Dat geldt ook voor de nieuwe lichting die in maart is aangetreden en die ik vorige week op Schier wat mores mocht leren. Ik kon dus met een gerust hart afzwaaien en me voegen bij de oude stomp van veteranen-politici, op zoek naar nieuwe uitdagingen als historicus. Schrijvend en vertellend over de politiek in het verleden, maar altijd met boodschappen voor het heden. Ik zwaai nog niet af bij deze rubriek, dus tot volgend jaar!